Program stały Olimpiady

  • Istota i zakres pojęć: bezpieczeństwo (poczucie bezpieczeństwa) i zagrożenie (poczucie zagrożenia)
  • Przedmiotowy i podmiotowy wymiar bezpieczeństwa
  • Pojęcie i uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego, wewnętrznego i międzynarodowego
  • Bezpieczeństwo społeczne – pojęcie, istota, uwarunkowania, zagrożenia
  • Strategie i programy bezpieczeństwa Polski
  • Doktryna obronna i obronność państwa
  • Bezpieczeństwo narodowe Rzeczypospolitej Polskiej
  • System obronności Rzeczypospolitej Polskiej. Powinności obronne władz samorządowych, instytucji i obywateli
  • Szkolnictwo wojskowe
  • Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej
  • Narodowe Siły Rezerwowe
  • Cele, zadania i organizacja obrony cywilnej Rzeczypospolitej Polskiej
  • System wczesnego ostrzegania i alarmowania ludności
  • Planowanie i stawianie zadań strukturom OC
  • Obowiązki prawne obywateli w obronie cywilnej
  • Zachowanie się ludności podczas ewakuacji z terenów zagrożonych
  • Zadania w ramach systemu zarządzania kryzysowego
  • Ochrona ludności, zwierząt gospodarskich, środków żywności, wody i pasz przed skażeniami i zakażeniami
  • Znaczenie powszechnej samoobrony
  • Ochrona infrastruktury i dóbr materialnych społeczeństwa
  • Zagrożenia naturalne
  • Zagrożenia spowodowane działalnością człowieka
  • Skutki zagrożeń, przeciwdziałanie ich powstawaniu
  • Terroryzm jako zagrożenie cywilizacyjne, wykrywanie go i zwalczanie
  • Pożary, podręczny sprzęt gaśniczy i gaszenie pożarów
  • Sposoby likwidacji skutków zagrożenia
  • Charakterystyka i podział współczesnych środków rażenia
  • Broń konwencjonalna (klasyczna) – podział i przeznaczenie
  • Środki przenoszenia broni konwencjonalnej i masowego rażenia
  • Dyslokacja, potencjał i modernizacja techniczna Sił Zbrojnych RP
  • Ochrona atmosfery, wód, zieleni, gleb i gruntów
  • Odnawialne i nieodnawialne źródła energii
  • Konwencje genewskie z 1949 roku, ich charakterystyka i znaczenie
  • Protokoły dodatkowe z 1977 roku do konwencji genewskich
  • Ochrona ludności, dóbr kultury i przekonań religijnych w myśl międzynarodowego prawa humanitarnego
  • System ochrony prawa człowieka – podstawowe akty prawne
  • Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze
  • Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu
  • Rada Europy
  • Aspekty prawne udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej
  • Postępowanie w różnych przypadkach
  • Podmioty oraz zasady prawa międzynarodowego
  • Metody rozwiązywania sporów między państwami
  • Dysproporcje w rozwoju politycznym i ekonomicznym świata
  • Konflikty zbrojne na świecie po II wojnie światowej
  • Ochrona praw człowieka w Polsce i na świecie
  • Akcje humanitarne oraz interwencje pokojowe we współczesnym świecie
  • Terroryzm na świecie; motywy i sposoby działania, organizacje terrorystyczne
  • Kierunki polityki zagranicznej po 1989 r.; relacje z innymi państwami
  • Udział Polski w organizacjach międzynarodowych
  • Sytuacja polityczna na świecie na przełomie XX i XXI w.
  • ONZ – kompetencje, organy, metody działania, najważniejsze operacje wojskowe
  • NATO – historia, cele, zasady, organy najważniejsze operacje wojskowe, NFIU, MP COE, JFTC
  • Organizacje międzynarodowe związane z bezpieczeństwem (m.in.: OBWE, WHO, ILO, FAO, IMF, IBRD, WTO, OECD, UNESCO, UNIDO, IAEA, UNICEF, UNHCR)

Program zmienny Olimpiady w roku szkolnym 2026/2027

  1. Od wojny klasycznej do wojny hybrydowej – ewolucja sposobów prowadzenia konfliktów
  • Tradycyjny model wojny – armia, pole walki, granice państw i bezpośrednie starcie sił zbrojnych.
  • Zmiana charakteru konfliktów po zakończeniu zimnej wojny – wzrost znaczenia konfliktów asymetrycznych, działań nieregularnych i pozamilitarnych.
  • Pojęcie wojny hybrydowej i zagrożeń hybrydowych – łączenie instrumentów militarnych i niemilitarnych, jawnych i niejawnych.
  • „Szara strefa” między pokojem a wojną – działania prowadzone poniżej progu otwartego konfliktu zbrojnego.
  • Cele wojny hybrydowej – destabilizacja państwa, osłabienie jego odporności, podważanie zaufania społecznego i instytucjonalnego.
  • Zacieranie granicy między bezpieczeństwem militarnym i cywilnym – współzależność wojska, administracji, gospodarki, infrastruktury i społeczeństwa.
  1. Cyberwojna i cyfrowa infiltracja – pole walki XXI wieku
  • Cyberprzestrzeń jako nowy wymiar bezpieczeństwa państwa – znaczenie systemów informatycznych dla funkcjonowania administracji, gospodarki i wojska.
  • Cyberataki jako instrument polityki państwowej – możliwość atakowania przeciwnika bez fizycznego przekraczania granicy.
  • Cyberataki na infrastrukturę krytyczną – energetykę, transport, bankowość, telekomunikację, ochronę zdrowia i administrację.
  • Kradzież danych i szpiegostwo cyfrowe – pozyskiwanie informacji politycznych, wojskowych, gospodarczych i technologicznych.
  • Phishing, socjotechnika i manipulacja użytkownikiem – człowiek jako najsłabsze ogniwo systemu bezpieczeństwa.
  • Ransomware i paraliż systemów informatycznych – konsekwencje dla przedsiębiorstw, instytucji publicznych i obywateli.
  • Sztuczna inteligencja w cyberkonfliktach – automatyzacja analizy danych, tworzenia treści i wykrywania podatności, ale również nowe możliwości dla atakujących.
  1. Dezinformacja, propaganda i wojna informacyjna
  • Informacja jako narzędzie walki – wpływanie na sposób postrzegania rzeczywistości przez społeczeństwo.
  • Dezinformacja a misinformation – rozróżnienie między celowym wprowadzaniem w błąd a rozpowszechnianiem nieprawdziwych informacji bez intencji manipulacji.
  • Propaganda i operacje wpływu – wykorzystanie informacji do kształtowania postaw politycznych i społecznych.
  • Media społecznościowe jako narzędzie prowadzenia operacji informacyjnych – szybkość i skala rozprzestrzeniania przekazów.
  • Boty, farmy trolli i skoordynowane działania w sieci – sztuczne wzmacnianie określonych narracji.
  • Deepfake i generatywna AI – fałszywe nagrania, obrazy i wypowiedzi osób publicznych.
  • Mikrotargetowanie i wykorzystanie emocji – strachu, gniewu, poczucia zagrożenia czy nieufności.
  • Fact-checking i higiena informacyjna – sposoby weryfikowania źródeł, zdjęć, nagrań i informacji.
  1. Infrastruktura krytyczna i bezpieczeństwo państwa
  • Pojęcie infrastruktury krytycznej – systemy i obiekty niezbędne do funkcjonowania państwa i społeczeństwa.
  • Bezpieczeństwo energetyczne – elektrownie, sieci przesyłowe, gazociągi, magazyny energii i paliw.
  • Bezpieczeństwo telekomunikacyjne i cyfrowe – sieci internetowe, centra danych, systemy łączności.
  • Infrastruktura transportowa – porty, lotniska, koleje, drogi i systemy zarządzania ruchem.
  • Infrastruktura podmorska – kable telekomunikacyjne, gazociągi i inne instalacje.
  • Sabotaż jako element działań hybrydowych – fizyczne uszkadzanie infrastruktury bez formalnego wypowiedzenia wojny.
  • Efekt domina – możliwość przenoszenia się skutków pojedynczego ataku między sektorami.
  • Odporność infrastruktury – redundancja, monitoring, zabezpieczenia fizyczne i cyberbezpieczeństwo.
  1. Wojna hybrydowa a społeczeństwo – człowiek jako element systemu bezpieczeństwa
  • Odporność społeczna (resilience) – zdolność społeczeństwa do reagowania na kryzysy i powrotu do normalnego funkcjonowania.
  • Polaryzacja społeczna jako cel działań przeciwnika – wykorzystywanie istniejących konfliktów i podziałów.
  • Kryzys zaufania do państwa i instytucji publicznych – możliwość osłabiania państwa bez bezpośredniego ataku militarnego.
  • Psychologiczny wymiar wojny hybrydowej – strach, niepewność, poczucie zagrożenia i zmęczenie informacyjne.
  • Rola młodzieży w bezpieczeństwie informacyjnym – odpowiedzialne korzystanie z mediów społecznościowych, rozpoznawanie prób manipulacji i cyberzagrożeń.
  • Edukacja dla bezpieczeństwa – rola edukacji w budowie odporności.
  • Znaczenie lokalnych społeczności i organizacji społecznych – wzmacnianie odporności państwa od poziomu lokalnego.
  1. Ekonomia, energia i polityka jako narzędzia wojny hybrydowej
  • Presja ekonomiczna jako instrument bezpieczeństwa – wykorzystywanie zależności gospodarczych do wywierania nacisku na państwo.
  • Uzależnienie energetyczne – możliwość wykorzystywania dostaw energii jako narzędzia nacisku politycznego.
  • Sankcje i kontrsankcje – ekonomiczny wymiar współczesnych konfliktów.
  • Inwestycje strategiczne i zależności technologiczne – ryzyko wykorzystywania zależności gospodarczych do celów politycznych.
  • Manipulowanie rynkami i informacją gospodarczą – wpływanie na zachowania przedsiębiorstw i konsumentów.
  • Presja na przedsiębiorstwa i łańcuchy dostaw – zakłócenia dostaw surowców, komponentów i technologii.
  • Instrumentalizacja migracji – wykorzystywanie presji migracyjnej do destabilizowania państw i wywoływania konfliktów politycznych.
  • Wpływanie na procesy demokratyczne – próby ingerowania w wybory, partie polityczne i debatę publiczną.
  1. Przypadki współczesnych konfliktów hybrydowych – analiza studiów przypadku
  • Rosja–Ukraina – ewolucja działań hybrydowych przed i po 2014 r. oraz ich związek z pełnoskalową wojną rozpoczętą w 2022 r.
  • Działania hybrydowe Rosji wobec państw europejskich – cyberataki, sabotaż, operacje informacyjne i ingerencja w procesy demokratyczne.
  • Białoruś i instrumentalizacja migracji – analiza wykorzystania presji migracyjnej jako instrumentu politycznego.
  • Ataki na infrastrukturę krytyczną i infrastrukturę podmorską – konsekwencje dla bezpieczeństwa państw europejskich.
  • Cyberataki na systemy państwowe i gospodarcze – analiza sposobów wywoływania zakłóceń bez klasycznej operacji militarnej.
  • Gruzja 2008 i konflikt rosyjsko-gruziński – znaczenie działań informacyjnych, cybernetycznych i militarnych.
  • Przypadki ingerencji w wybory i procesy demokratyczne – mechanizmy wpływania na opinię publiczną.
  • Analiza współczesnych incydentów w Europie – identyfikacja elementów hybrydowych i próba ustalenia, w jaki sposób poszczególne działania mogą tworzyć skoordynowaną kampanię.
  1. Jak państwo może odpowiedzieć na wojnę hybrydową? – bezpieczeństwo, odporność i współpraca
  • Wczesne wykrywanie zagrożeń – monitoring, analiza informacji, rozpoznawanie nietypowych zdarzeń i łączenie pozornie niezależnych incydentów.
  • Współpraca służb i instytucji państwa – wymiana informacji między wojskiem, policją, służbami specjalnymi, administracją, cyberbezpieczeństwem i ochroną ludności.
  • Współpraca cywilno-wojskowa – przygotowanie państwa na sytuacje, w których zagrożenie dotyczy jednocześnie sektora cywilnego i militarnego.
  • Rola NATO i Unii Europejskiej – mechanizmy wspólnego reagowania, wymiana informacji, sankcje, działania cybernetyczne i strategiczna komunikacja.
  • Ochrona infrastruktury krytycznej – przygotowanie planów ciągłości działania i procedur reagowania kryzysowego.
  • Cyberbezpieczeństwo państwa i obywateli – zabezpieczanie systemów, aktualizacje, uwierzytelnianie wieloskładnikowe i edukacja użytkowników.
  • Strategiczna komunikacja państwa – szybkie dostarczanie wiarygodnych informacji w sytuacji kryzysowej.
  • Edukacja i odporność obywatelska – rozwijanie kompetencji cyfrowych, medialnych i krytycznego myślenia.
  • Wykorzystanie instrumentów prawnych, sankcji i współpracy międzynarodowej.
  • Zasada „całego społeczeństwa” (whole-of-society) – bezpieczeństwo nie jest wyłącznie zadaniem armii, lecz także administracji, przedsiębiorstw, szkół, mediów i obywateli.

Zalecana literatura

  • Bezpieczeństwo państwa: wybrane problemy, K.A. Wojtaszczyk, A. Materska-Sosnowska (red.), Warszawa 2009.
  • Korzeniowski L.F., Podstawy nauk o bezpieczeństwie, Warszawa 2012.
  • Podstawowe kategorie polityki, S. Opara, D. Radziszewska-Szczepaniak (red.), Olsztyn, różne wydania.
  • Pokruszyński W.: Bezpieczeństwo. Teoria i praktyka, Józefów 2012.
  • Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski (red.), t. 1–4, Warszawa 2018–2019:
    • I cz. I: Teoria – Instytucje – Procesy: Zagadnienia ogólne
    • I cz. II: Teoria – Instytucje – Procesy: Polityczna organizacja społeczeństwa
    • II: Współczesne systemy rządów
    • III: System rządów w Polsce: Tradycje i współczesność
    • IV: System rządów w Polsce: Instytucje polityczne w latach 1989–2018.

I. Leksykony tematyczne:

  • Leksykon bezpieczeństwa wewnętrznego, W. Fehler, J.J. Piątek, R. Podgórzańska (red.), Szczecin 2017.
  • NATO Encyclopedia, 2019, https://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/ pdf/2020/1/pdf/2019-nato-encyclopedia-eng.pdf.
  • Thematic Index of NATO Topics. Background information on the Alliance, its policies, activities and structures, https://www.nato.int/cps/en/natohq/68147.htm.
  • Vademecum bezpieczeństwa, O. Wasiuta, R. Klepka, R. Kopeć (red.), Kraków 2018.
  • Vademecum bezpieczeństwa informacyjnego, t. 1–2, O. Wasiuta, R. Klepka (red.), Kraków 2019.

II. Cyfrowe bazy danych:

  • https://epodreczniki.pl/
  • https://www.defence24.pl/
  • https://www.gov.pl/web/obrona-narodowa
  • https://www.gov.pl/web/obrona-narodowa/akty-prawne
  • https://www.nato.int/
  • https://www.wojsko-polskie.pl

III. Dokumenty NATO:

  • The Secretary General’s Annual Report 2019, https://www.nato.int/nato_ static_fl2014/assets/pdf/2020/3/pdf_publications/sgar19-en.pdf.
  • NATO Summit Guide, Brussels 2018, https://www.nato.int/nato_static_ fl2014/assets/pdf/pdf_2018_07/20180718_180711-summit-guide-brussels.pdf.
  • NATO Summit Guide, Warsaw 2016, https://www.nato.int/nato_static_ fl2014/assets/pdf/pdf_2016_07/20160715_1607-Warsaw-Summit-Guide_2016_E.pdf.
  • NATO Wales Summit Guide, Newport 2014, https://www.nato.int/nato_static_ fl2014/assets/pdf/pdf_publications/20141008_140108-SummitGuideWales2014-eng.pdf.

IV. Literatura uzupełniająca:

  • Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe wobec wyzwań współczesnego świata, W. Kitler, M. Marszałek (red.), Warszawa 2014.
  • Gryz J., Bezpieczeństwo państwa. Władza-polityka-strategia, Warszawa 2013.
  • Gryz J., Podstawy bezpieczeństwa państwa. Podręcznik dla szkół ponadgimnazjalnych, Warszawa 2016.
  • Kitler W., Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie. Uwarunkowania. System, Warszawa 2011.
  • Polska w stosunkach międzynarodowych, S. Bieleń (red.), Warszawa 2007.
  • Popiuk-Rysińska I., Ewolucja systemu zbiorowego bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych po zimnej wojnie, Warszawa 2013.
  • Problemy bezpieczeństwa wewnętrznego w wybranych państwach, S. Sulowski (red.), Warszawa 2013.
  • Rola Organizacji Narodów Zjednoczonych w kształtowaniu ładu międzynarodowego, M. Pietraś, K.A. Wojtaszczyk (red.), Warszawa 2017.
  • Strategie i programy bezpieczeństwa. Wybór dokumentów, S. Sulowski, M. Brzeziński (red.), Warszawa 2012.
  • Trzy wymiary współczesnego bezpieczeństwa, S. Sulowski, M. Brzeziński (red.), Warszawa 2014.

V. Inne materiały pomocnicze:

  • Koziej S.: Materiały dydaktyczne, http://koziej.pl/materialy-dydaktyczne/.